Τα δρακόσπιτα είναι μεγαλιθικές κατασκευές που χρονολογούνται, συνήθως, στους κλασικούς και στους πρώιμους ελληνιστικούς χρόνους (5ος και 4ος αι. π.Χ.). Για αυτές τις κατασκευές, έχουν χρησιμοποιηθεί μακρόστενοι λίθοι, οι οποίοι είναι τοποθετημένοι ο ένας επάνω στον άλλο χωρίς άλλα συνδετικά υλικά, και διατηρούνται σε μία καλά αρθρωμένη δομή μόνο με το βάρος τους, ενισχυόμενη με την εισαγωγή μικρότερων λίθων στα κενά. Η σκεπή διαμορφώνεται από ογκώδεις λίθους, με απλό εκφορικό σύστημα, αφήνοντας στο κέντρο μια μακρόστενη οπή, από την οποία μπαίνει φως. Οι κατασκευαστικές τεχνικές που έχουν εφαρμοστεί, υποδηλώνουν γνώσεις στατικής αλλά και του συστήματος κυκλώπειας τοιχοποιίας.
Τα πιο γνωστά δρακόσπιτα συναντώνται στην Νότια Εύβοια, τα περισσότερα σε άριστη κατάσταση. Δίπλα σε ένα από αυτά, οι ερευνητές εντόπισαν οστά ζώων, θραύσματα αγγείων και κατάλοιπα θυσιών (Μουτσόπουλος, Ν., 1978-1980).
Γνωστό στην Αττική, είναι το «Δρακόσπιτο του Υμηττού», στην περιοχή του Κουταλά όπου κατά την αρχαιότητα υπήρχαν λατομεία. Το Δρακόσπιτο βρίσκεται κατά μήκος του αρχαίου μονοπατιού που συνδέει το Κακόρεμα με την περιοχή των αρχαίων λατομείων και εντός του δικτύου μεταφοράς του μαρμάρου. Έχουν διατυπωθεί διάφορες θεωρίες, τόσο για τη χρονολόγηση όσο και για τη χρήση του οικοδομήματος, το οποίο διασώζεται μεταξύ άλλων μεγαλιθικών κατασκευών υπολείμματα των οποίων διακρίνονται στην ευρύτερη περιοχή. Έχει χαρακτηριστεί ως “σπίτι”, “ιερό”, “καλύβα”, “καταφύγιο για τους λιθοξόους”, “αποθήκη εργαλείων”, “έδρα λατομείου”, αλλά και “κατοικία βοσκών”. Σύμφωνα με μία θεωρία, πρόκειται για ιερό του Ηρακλή που θεωρείτο προστάτης των λατόμων. Σύμφωνα με άλλη θεωρία, εικάζεται ότι το οικοδόμημα υπήρξε ιερό των Δρυόπων προς τιμήν του Δία και της Ήρας. Σε άρθρο του έτους 1920 (Πρακτικά της Αρχαιολογικής Εταιρείας υπ. αριθμ. 151), ο καθηγητής Γ.Κ. Γαρδίκας ισχυρίστηκε ότι το κτίσμα ήταν αφιερωμένο στις Χάριτες, στον Πάνα και στον Απόλλωνα, ενώ ανέφερε, επιπλέον, την παρουσία επιγραφών και αναγλύφων. Σύμφωνα µε την επικρατούσα σήμερα θεωρία, και λόγω της ομοιότητας που παρουσιάζει µε ορισμένα κτίρια στην περιοχή της Καρίας στη Μικρά Ασία, οι οικοδόμοι εικάζεται ότι ήταν καριακής καταγωγής.
Σε ένα πρόσφατο πόνημα, ο Σταύρος Οικονομίδης (Arcadia University) αναφέρεται σε προηγούμενες δημοσιεύσεις που συνδέουν το κτίσμα με τη χρήση των λατομείων της περιοχής κατά τη ρωμαϊκή περίοδο, και επιχειρεί μια νέα προσέγγιση της κατασκευαστικής πρόκλησης. Το “Δρακόσπιτο του Υμηττού» είναι ένα μικρό κτίριο περίπου κυκλικής κάτοψης (με μέγιστη διάμετρο 5,30 μ.), κατασκευασμένο από μεγαλιθικές μαρμάρινες πλάκες του Υμηττού. Συνιστά παράδοξο, δεδομένης της αναντιστοιχίας μεταξύ του περιορισμένου εσωτερικού χώρου και του ογκώδους υλικού κατασκευής. Σημειώνεται ενδεικτικά ότι ο μέσος όρος του βάρους των λιθοπλακών της οροφής ανέρχεται στους 3 τόνους.
Η κατασκευή αξιοποιεί γνώσεις εξειδικευμένης στατικής μηχανικής: το οικοδόμημα στηρίχθηκε σε διατάξεις της πρώτης ύλης, χωρίς να έχει χρησιμοποιηθεί κανενός είδους συνδετικό υλικό. Η διάταξη των ογκόλιθων είναι επαγωγική/στροφοειδής. Η εκφορικότητα μειώνει το εσωτερικό ύψος στην περιφέρεια του εσωτερικού χώρου (μέγιστο ύψος 2,60 μ. κάτω από την κεντρική λιθόπλακα και 1 μ. στην περιφέρεια), όπου μόνο στο κεντρικό τμήμα του κτίσματος υπάρχει η δυνατότητα της όρθιας στάσης.
Το ανώτερο τμήμα του κτιρίου συγκροτείται από πέντε σειρές τραπεζοειδών πλακών που τοποθετούνται ελικοειδώς. Το ανατολικό τμήμα στηρίζεται σε φυσικό βράχο. Υπάρχουν δύο είσοδοι, µία νότια και µία δυτική. Στο κέντρο του κτίσματος εδράζεται μια λαξευμένη πέτρα. Επειδή το κτίριο οικοδομήθηκε στην πλαγιά του βουνού, τμήμα της βάσης έχει καλυφθεί από προσχώσεις ενώ, από το βάρος του κτίσματος και τη διάβρωση του εδάφους, η περιοχή έδρασης έχει υποστεί καταβύθιση.
Παρότι η κατασκευή έχει παρόμοια χαρακτηριστικά µε τα ευβοϊκά μεγαλιθικά κτίρια “Drago”, υπάρχουν σημαντικές διαφορές, όπως το κυκλικό / ελλειπτικό σχήμα, το μικρό μέγεθος, τα μεγάλα κενά ανάμεσα στο δομικό υλικό και γενικότερα η απουσία μιας αρχιτεκτονικής μεθοδολογίας στην κατασκευή του κτιρίου του Υμηττού.
Πηγές:
Βλαχόπουλος, Ανδρ. (επιμ.), Αρχαιολογία – Εύβοια και Στερεά Ελλάδα, εκδόσεις Μέλισσα (2008)
Βρανόπουλος, Επαμ., Ιστορία της Εύβοιας, εκδόσεις Πελασγός (2000)
Γαρδίκας, Γ.Κ., Υμηττός, Πρακτικά της Αρχαιολογικής Εταιρείας, αριθμ. 151, (1920)
Καλαλούγκας, Βασ., Στα Σέντια των Δράκων – Μαυρόασπρο Φωτογραφικό Λεύκωμα για τα Δρακόσπιτα της Εύβοιας, εκδόσεις Τζαφέρη (1998)
Μουτσόπουλος, Νικ., Τα «δρακόσπιτα» της ΝΔ Εύβοιας – Συμβολή στην αρχιτεκτονική, την τυπολογία και τη μορφολογία τους, Επιστημονική επετηρίδα της Πολυτεχνικής Σχολής Τμήμα Αρχιτεκτόνων, Θεσσαλονίκη (1978-1980)
Οικονομίδης, Στ., Το Δρακόσπιτο του Υμηττού. «Μεγαλιθική» αρχιτεκτονική στην Αττική, Αρχαιολογικά Ανάλεκτα εξ Αθηνών, Τόμος 42, σελ. 360-376 (2018)
