Στην Καισαριανή, κατά την περίοδο 1924-1930 ανεγέρθηκαν 1.998 κατοικίες. Στη συνέχεια, παρατηρούνται εκ παραλλήλου, και για μεγάλο χρονικό διάστημα, τα εξής χαρακτηριστικά εγκατάστασης:
α) Προσωρινή εγκατάσταση σε ξύλινα παραπήγματα και κτίσματα από ωμόπλινθους. Παρά τον προσωρινό χαρακτήρα τους, οι πρόχειρες κατασκευές θα παραμείνουν σε κάποιο ποσοστό ως και τις αρχές της δεκαετίας του 1970.
β) Μόνιμη εγκατάσταση σε σπίτια μονώροφα ή διώροφα, ή σε οργανωμένες πολυκατοικίες. Τα περισσότερα κτίσματα μεταξύ 1924 και 1930 ήταν μονώροφα ή διώροφα. Αυτά ήταν κτισμένα ανεξάρτητα ή ανά δύο (σύμφωνα με τα πρότυπα της ευρωπαϊκής εργατικής κατοικίας), είχαν εμβαδόν ως 40 τ.μ. με αυλή στο πίσω μέρος τους και, για τη διάταξή τους στο χώρο εφαρμόστηκε, κατά κύριο λόγο, το ιπποδάμειο πολεοδομικό σύστημα.
Στην Καισαριανή βρίσκεται, επίσης, το ένα από τα τέσσερα συγκροτήματα πολυκατοικιών που οικοδομήθηκαν στην Αθήνα στη δεκαετία του 1930. Σε αυτή την κτιριακή σύνθεση, ιδιαίτερο ενδιαφέρον παρουσιάζει ο ελεύθερος δημόσιος χώρος που διαμορφώνεται στο κέντρο της για τις κοινόχρηστες λειτουργίες, η ανάπτυξη ημιυπαίθριων χώρων καθώς και η μέριμνα για φυσικό φωτισμό και αερισμό.
γ) Οργανωμένη αυτοστέγαση με παραχώρηση οικοπέδων και δωρεάν άδεια οικοδομής, ή και αυθαίρετη αυτοστέγαση σε κενούς χώρους (π.χ. Ιλισός). Στις περιπτώσεις αυτές, το δικαίωμα της ιδιοκτησίας είναι κατοχυρωμένο καθώς η γη αγοράζεται και μόνο η δόμηση είναι αυθαίρετη.
Στην Καισαριανή συναντούσε κάποιος όλο σχεδόν το φάσμα των μεθόδων και των υλικών: κτίσματα από ωμές πλίνθους και στέγη από πισσόχαρτο ή, αργότερα, κεραμίδια, μονώροφα ή διώροφα από λιθοδομή, αλλά και πολυκατοικίες μικτής κατασκευής με οριζόντια στοιχεία από οπλισμένο σκυρόδεμα και φέροντες λίθινους τοίχους. Οι μικρές διαστάσεις και η ευτέλεια των κατασκευών σε συνδυασμό με τη χρήση χρωμάτων, τις γλάστρες και άλλες διακοσμητικές παρεμβάσεις, έδιναν στον οικισμό όψη σκηνικού.
Η έκταση του Δήμου Καισαριανής πλησιάζει στα 8.500 στρέμματα, από τα οποία περίπου 1.000 στρ. είναι οικοδομήσιμη έκταση ενώ 7.500 στρ. αποτελούν ορεινή περιοχή και πράσινο. Η πόλη έχει καλή ρυμοτομία, με βασικό άξονα την κεντρική λεωφόρο με την οποία συναντώνται οι άλλες οριζόντιες και κάθετες προς αυτή οδοί.
Σήμερα σώζονται ακόμη κτήρια και οικιστικά σύνολα κάθε τύπου, εκτός βεβαίως των παραπηγμάτων. Ο βαθμός διατήρησής τους και η κατάσταση της αρχικής τους κατασκευής ποικίλλουν.
Ακολουθούν οι διάφορες φάσεις ανάπτυξης του οικισμού:
Οι πρόσφυγες, που ήρθαν το 1922 από τη Μικρά Ασία, αναγκάστηκαν για ένα διάστημα να μείνουν σε παράγκες μέχρι να βρουν μια πιο φυσιολογική στέγη. Μαρτυρίες και σπάνιες φωτογραφίες από την πρώτη φάση της λειτουργίας του οικισμού, αποκαλύπτουν την κατάσταση των παραπηγμάτων στην πλευρά κατά μήκος του ρέματος Ηριδανού και επιβεβαιώνουν τις αντικειμενικά δυσχερείς συνθήκες κάτω από τις οποίες έπρεπε να σχεδιάσουν την επιβίωσή τους οι πρόσφυγες.
Πυρήνας του πρώτου προσφυγικού οικισμού ήταν η περιοχή στην πλευρά του Ηριδανού που έχει διατηρήσει μέχρι σήμερα τις βασικές χαράξεις των οικοδομικών τετραγώνων του 1922-1935. Ήδη από το 1931 παρουσιάζονται διαμορφωμένες σειρές οικοδομικών τετραγώνων και οικιστικών συνόλων.
Τα οικοδομικά τετράγωνα του αρχικού οικισμού διακρίνονται σε δύο διαφορετικούς τύπους ανάλογα με τη διάταξη των οικοδομικών μονάδων: Στα οικοδομικά τετράγωνα μεταξύ των οδών Ανρ. Δημητρίου, Μιχ. Καραολή, Λεων. Μανωλίδη και Βρυούλων συναντούμε κυρίως τα μονόρωφα πλινθόκτιστα, ενώ κατά μήκος του κεντρικού άξονα της πόλης συναντούμε τις τετρακατοικίες, τις τυπικές δηλαδή προσφυγικές πολυκατοικίες της Καισαριανής που οικοδομήθηκαν μεταξύ 1928 και 1930.
Το τυπικό οικοδομικό τετράγωνο για τις πλινθόκτιστες μονώροφες οικίες ήταν σε σχήμα τετραγώνου (ή ορθογωνίου), και είχε πλέον των τεσσάρων διόδων. Στο κέντρο κάθε τετραγώνου υπάρχει ένα είδος αύλειου χώρου με τους κοινόχρηστους ακάλυπτους σε σχήμα Η. Συγκεκριμένα, κάθε 10 ή 12 μονώροφα σπίτια αποτελούσαν ένα οικοδομικό τετράγωνο στο κέντρο του οποίου βρίσκονταν συγκεντρωμένες διάφορες κοινόχρηστες λειτουργίες (αποχωρητήρια, πλυσταριό, λουτρό). Αρχικά, ο κτισμένος χώρος της οικίας περιοριζόταν σε ένα δωμάτιο διαστάσεων 18τ.μ. περίπου, χωρίς άλλες βοηθητικές χρήσεις. Αργότερα, λόγω των αναγκών διαβίωσης, τα σπίτια – δωμάτια επεκτάθηκαν εις βάρος του αυλείου χώρου ή/και των διόδων, δηλαδή, πραγματοποιούνταν αυθαίρετες επεκτάσεις του οικιακού χώρου όπου ο υπαίθριος χώρος το επέτρεπε. Στο κέντρο του τετραγώνου υπήρχαν δύο κοινόχρηστες τουαλέτες, μια γυναικών και μία ανδρών, καθώς οι χώροι υγιεινής ήταν κοινόχρηστοι (προορίζονταν για ολόκληρο το οικοδομικό τετράγωνο.
Εκτός από τα παραπήγματα και τα πλινθόκτιστα, μέχρι τα μέσα της δεκαετίας του 1930 έχουν ανεγερθεί και οι διώροφες λιθόκτιστες πολυκατοικίες, με παρόμοια διάταξη μέσα στο τετράγωνο. Οι λεγόμενες προσφυγικές πολυκατοικίες διαμορφώνουν καλύτερες συνθήκες κατοίκησης. Σε κάθε οικογένεια αναλογεί ένα διαμέρισμα 36 τ.μ. περίπου που μοιράζεται σε ένα διάδρομο εισόδου, ένα χώρο υγιεινής και δύο δωμάτια ίσης επιφάνειας, από τα οποία το ένα είχε λειτουργία κουζίνας. Οι κοινόχρηστες λειτουργίες δεν συγκεντρώνονται πλέον στον κεντρικό υπαίθριο χώρο του τετραγώνου, αφού οι κατοικίες περιλαμβάνουν λουτρό. Οι πολυκατοικίες εκτείνονταν κατά μήκος του παλιού στρατιωτικού δρόμου (σημερινή Λεωφ. Εθνικής Αντίστασης) στον άξονα του οποίου αναπτύχθηκε η Καισαριανή, μέχρι το Δημοτικό Σχολείο Ελ. Βενιζέλου.
Στην περιοχή που περικλείεται από τις οδούς Λεων. Μανωλίδη, Τζων Κέννεντυ, Λεωφ. Βασ. Αλεξάνδρου και Υμηττού, βρίσκονται οι πολυκατοικίες μοντερνιστικού ύφους που οικοδομήθηκαν τη περίοδο 1936-1939. Εδώ η χάραξη των οικοδομικών τετραγώνων δεν αποτελεί επανάληψη του πολεοδομικού ιστού, αλλά είναι ελεύθερη, και η κλίμακα των κτηρίων και των τετραγώνων τους είναι σημαντικά μεγαλύτερη. Επιβιώνει το σύνολο του κτηριακού αποθέματος.
Πολυκατοικίες Μεσοπολέμου («πυροβολημένα»)
Το 1935 ξεκίνησε η κατεδάφιση των παραπηγμάτων της περιοχής του Αγ. Νικολάου, που αντικαθίστανται από προσφυγικές πολυκατοικίες στο ΒΔ τμήμα του Τριγώνου. Οι δικαιούχοι παίρνουν οικόπεδα στην Άνω Καισαριανή. Πρόκειται για κατασκευές του Υπουργείου Υγιεινής, Πρόνοιας και Αντιλήψεως (1923-40), το οποίο καθιερώνει την κατ’ όροφον ιδιοκτησία, ενισχύοντας την κατασκευή συγκροτημάτων προσφυγικής κατοικίας.
Οι πολυκατοικίες της περιόδου 1936-1939 (συγκροτήματα στους Αγίους Αναργύρους Πειραιά, στον Άγιο Ιωάννη Ρέντη, στην Καισαριανή και στο Δουργούτι), παρουσιάζουν κοινά χαρακτηριστικά: διατάσσονται αρκετές φορές σε σχήμα Π ή Γ, ακολουθώντας «ένα υποτυπώδες πολεοδομικό σχέδιο βασισμένο στο ιπποδάμειο σύστημα», και είναι κυρίως τριώροφες χωρίς ανελκυστήρες, με κλιμακοστάσια που εξυπηρετούν από δύο ως δώδεκα διαμερίσματα.
Ο τρίτος αυτός τύπος Ο.Τ. που εμφανίζεται στην Καισαριανή είναι ένα σύμπλεγμα τριώροφων κατοικιών (εμβαδόν: 1265m2) σε σχήμα ανοιχτού «Π» και ήταν το είδος που εφαρμοζόταν για τις προσφυγικές πολυκατοικίες. Τα συγκεκριμένα κτήρια είναι τριώροφα και έχουν πολλές ομοιότητες με αυτά της Λ. Αλεξάνδρας. Τα εν λόγω κτίσματα μοντερνιστικού ύφους φιλοξένησαν έναν μικρό αριθμό προσφύγων που στάθηκαν τυχεροί έναντι των άλλων 15.000 κατοίκων της Καισαριανής που ζούσαν ακόμη σε παραπήγματα ή πλινθόκτιστες κατοικίες. Σήμερα, τα κτίσματα αυτά παραμένουν σπάνια τεκμήρια του προσφυγικού παρελθόντος της πόλης, ως δείγματα αρχιτεκτονικής του Μεσοπολέμου αλλά και ως σκηνικό των δραματικών γεγονότων στη μάχη της Αθήνας, το Δεκέμβριο του 1944.
Περιλαμβάνουν κατοικίες μέσου εμβαδού 30 τ.μ., ενός και δύο δωματίων, με κουζίνα και αποχωρητήριο. Υπάρχουν κοινόχρηστα πλυντήρια σε ταράτσες ή ημιυπόγεια που συχνά μετατρέπονται σε κατοικίες καθώς τα διαμερίσματα δεν επαρκούν. Έχουν προβλεφθεί εγκαταστάσεις νερού και ηλεκτρισμού αλλά όπου δεν υπάρχει αστική υποδομή οι κάτοικοι θα αναγκαστούν να πληρώσουν για να την αποκτήσουν.
Χρησιμοποιούνται εγχώρια υλικά για λόγους οικονομίας. Τυπικά οι πλάκες είναι από οπλισμένο σκυρόδεμα και φέρονται από επιχρισμένες ή ανεπίχριστες λιθοδομές. Όσον αφορά τη μορφολογία, οι απλοί παραλληλεπίπεδοι όγκοι τους, όπου η μόνη παραχώρηση είναι οι επαναλαμβανόμενοι μικροί εξώστες, σε συνδυασμό με την παντελή έλλειψη διακοσμητικών στοιχείων, προσδίδουν στα κτήρια μια αυστηρότητα που θυμίζει «τον γερμανικό φονξιοναλισμό». Κατά την περίοδο 1936-1939 παρουσιάζονται κάποιες μικρές αποκλίσεις από τη σχεδόν καθαρή μορφολογία του Bauhaus: τα προεξέχοντα κλιμακοστάσια, οι χώροι εισόδου καθώς και οι χώροι των πλυντηρίων στις ταράτσες στο συγκρότημα της Καισαριανής καλύπτονται με κεραμίδια.
Συνήθως οι κατοικίες είναι διαμπερείς με ικανοποιητικό ηλιασμό. Ο ελεύθερος χώρος μεταξύ τους παραμένει συνήθως αδιαμόρφωτος, υπήρχε ωστόσο η δυνατότητα ο χώρος που απέμενε στη ζώνη κίνησης είτε να χρησιμοποιείται σαν επέκταση του χώρου κατοικίας, είτε να προσφέρεται για τη δημιουργία ιδιωτικών ημιυπαίθριων χώρων.
Ο Δήμος Καισαριανής έχει προβεί σε ενέργειες προκειμένου τέσσερα κτίρια να χαρακτηριστούν διατηρητέα. Το αίτημα έχει κατοχυρωθεί με το υπ’ αριθμόν 201/7-5-2009 Φ.Ε.Κ..
Μέχρι το 1940 έχει διαμορφωθεί και το τμήμα του οικισμού από την άλλη πλευρά του κεντρικού άξονα της πόλης (Νέα Καισαριανή, Άγιος Γεώργιος, Ελευθερία).
Το 1937 εγκρίνεται το σχέδιο ρυμοτομίας της Καισαριανής με το οποίο προσαρτώνται στην Καισαριανή τμήματα του Δήμου Αθηναίων. Προγραμματίζεται η υπογειοποίηση του Ηριδανού, η διάνοιξη της Λεωφ. Υμηττού και η αναμόρφωση των οικοδομικών τετραγώνων της περιοχής του Αγ. Νικολάου στα οποία υπήρχαν ακόμη τα παραπήγματα του πρώτου οικισμού.
Κατά την περίοδο 1935 – 1960, αναπτύσσεται η περιοχή γύρω από το Σκοπευτήριο και έως το Γυμναστήριο Νήαρ Ηστ. Παράλληλα, ο οικισμός εξαπλώνεται σταδιακά κατά μήκος της κεντρικής λεωφόρου και δημιουργείται ο συνοικισμός στην άνω Καισαριανή. Η περιοχές αυτές δεν παρουσιάζουν σήμερα σημεία οργανωμένης δόμησης, καθώς αναπτύχθηκαν με παραχώρηση οικοπέδων μεγαλύτερων διαστάσεων σε σχέση με αυτά του πυρηνικού οικισμού, και δόμηση που βασίστηκε στην ιδιωτική πρωτοβουλία. Συναντώνται μεμονωμένα μονώροφα πλινθόκτιστα σε μεγάλη διασπορά.
Η περιοχή προς την οδό Φορμίωνος αναπτύσσεται με μεταπολεμικές πολυκατοικίες, που αντικαθιστούν βαθμιαία τις προπολεμικές μονοκατοικίες και επεκτείνονται βόρεια προς τον κεντρικό άξονα της Καισαριανής.
Κατά τα έτη 1953-1954 αποφασίστηκε σε κεντρικό επίπεδο η κατεδάφιση των παραπηγμάτων της περιοχής του Αγίου Νικολάου. Οι δικαιούχοι αποζημιώθηκαν με οικόπεδα στην άνω Καισαριανή. Σε όσες παράγκες απέμειναν (περιοχή “Πειραιώτικα”), εγκαταστάθηκαν νέοι κάτοικοι από άλλες περιοχές. Μέχρι το 1965 ολοκληρώθηκε η ανέγερση των νέων συγκροτημάτων πολυκατοικιών στο τρίγωνο του Αγίου Νικολάου (μεταξύ των οδών Ευφρονίου, Υμηττού και Γρ. Θεολόγου) και στο οικοδομικό τετράγωνο μεταξύ των οδών Σμύρνης, Λεων. Μανωλίδη, Τζων Κέννεντυ και Βρυούλων.
Το νέο συγκρότημα πολυκατοικιών στην περιοχή του Αγίου Νικολάου εγκαινιάστηκε στις 29 Νοεμβρίου 1962, παρουσία της βασίλισσας Φρειδερίκης.
Στις αρχές 1960 πολλές πλινθόκτιστες προσφυγικές κατοικίες στο βόρειο τμήμα της Καισαριανής, αντικαθίστανται από πολυκατοικίες. Ωστόσο, στην περίοδο 1960 – 1975 ο αρχικός πυρήνας του οικισμού, με τα πλινθόκτιστα και τις προσφυγικές πολυκατοικίες ελάχιστα θα αλλάξει. Κύρια αιτία ήταν η δυσκολία αντιπαροχής, λόγω του μεγάλου βαθμού κατάτμησης γης και συχνά λόγω αμφισβητούμενου ιδιοκτησιακού καθεστώτος. Σημειώνεται ότι, αρχικά οι δικαιούχοι έδιναν μία προκαταβολή και λάμβαναν άδειες στέγασης ή προσωρινά παραχωρητήρια. Το οριστικό παραχωρητήριο δινόταν όταν αποπληρώνονταν όλες οι δόσεις που αναλογούσαν στο 70% απ’ όσο δαπανήθηκε για το οικόπεδο και την κατασκευή.
Μεταξύ 1975 και 1990 παρατηρείται επιβίωση πλινθόκτιστων κτισμάτων, αρκετά από τα οποία δεν ξεπερνούν τα 20τ.μ., με αποτέλεσμα την επέκταση της κατοικίας στους εσωτερικούς ακάλυπτους και το δημόσιο χώρο. Εμφανίζονται πλέον και οι χαρακτηριστικές πολυκατοικίες (μιναρέδες), με τους 5-6 ορόφους και την εξαιρετικά στενή όψη (4-5μ.), οι οποίες χτίζονται με ιδιωτική πρωτοβουλία μέσω της αντιπαροχής.
Το 1976 συστάθηκε η Δημόσια Επιχείρηση Πολεοδομικού Σχεδιασμού (ΔΕΠΟΣ) που βρισκόταν υπό την εποπτεία του Υπουργείου Περιβάλλοντος, Χωροταξίας και Δημοσίων Έργων. Η κύρια δραστηριότητα της ΔΕΠΟΣ ήταν οι αναπλάσεις μικρής κλίμακας σε περιοχές με παλαιό οικιστικό απόθεμα. Αυτά τα έργα αφορούσαν κυρίως την ανάπλαση των κατοικιών που κατασκευάστηκαν από το Υπουργείο Πρόνοιας κατά τη διάρκεια του μεσοπολέμου στη Νέα Φιλαδέλφεια, την Καισαριανή και τον Ταύρο. Η παρέμβαση του κράτους κρίθηκε αναγκαία επειδή υπήρχαν έντονα προβλήματα υποβάθμισης του κτηριακού αποθέματος, τόσο εξαιτίας της παλαιότητας ή/και της εγκατάλειψης, όσο και λόγω αδυναμίας των κατοίκων να ανταποκριθούν οικονομικά στα απαιτούμενα έργα αναβάθμισης των κτηρίων.
Το 1983 ο Δήμος Καισαριανής σε συνεργασία με τη ΔΕΠΟΣ εκπόνησαν πολεοδομική μελέτη ανάπλασης και ανάπτυξης της πόλης με ανάλογη χρηματοδότηση από το Υ.ΠΕ.ΧΩ.Δ.Ε.. Σκοπός της μελέτης ήταν η πολεοδομική οργάνωση της Καισαριανής, η επίλυση του στεγαστικού προβλήματος των κατοίκων των πλινθόκτιστων -που αντιμετώπιζαν επείγοντα προβλήματα συντήρησης των οικοδομών-, καθώς και η συνολική βελτίωση του οικιστικού περιβάλλοντος του Δήμου. Το σχέδιο ανέστειλε τις οικοδομικές εργασίες μέχρι το 1990. Η υλοποίηση του σχεδιαζόμενου έργου περιορίστηκε, ωστόσο, στην κατασκευή ενός εκ των οικοδομικών τετραγώνων της μελέτης, που ονομαζόταν Οικοδομικό Τετράγωνο 21 (μεταξύ των οδών Υμηττού, Πανιωνίου και Ανδρ. Δημητρίου.), αφού δεν υπήρξε συνέχεια για το πολυαναμενόμενο πρόγραμμα στην περιοχή των πλινθόκτιστων και των προσφυγικών πολυκατοικιών του οικισμού.
Μετά την άρση αναστολής των οικοδομικών αδειών, πολυκατοικίες 7-8 ορόφων ανεγείρονται σε οικόπεδα που προκύπτουν από τη συνένωση πολλών εκ των αρχικών. Το ποσοστό αντιπαροχής διαμορφώνεται έτσι ώστε η αντιπαρεχόμενη κατοικία να είναι ίση με το παρεχόμενο οικόπεδο (40-50τ.μ.).
Πηγές:
- Αραχωβίτη, Μ., Χατζής, Β., 2016, Καισαριανή 1922 – 2016 επαναπροσδιορισμός αστικού τοπίου και κατοίκησης στην ιστορική περιοχή των προσφυγικών, Εργασία σπουδαστών
- Βλάχου, Γ. – Γιαννίτσαρη, Γ. – Χατζηκώστα, Ε., «Η στέγαση των προσφύγων στην Αθήνα και τον Πειραιά στην περίοδο 1920-1940. Προσφυγικές πολυκατοικίες», Αρχιτεκτονικά Θέματα, 12/1978, σελ. 118-120.
- Μουσσά Μ., Δούλη Ευστ., Καισαριανή. Η «κρίση» ως διαδικασία χωρικής παραγωγής, Workshop «Διαδρομές της αρχιτεκτονικής, από τις απαρχές της εμφάνισης του μοντερνισμού μέχρι σήμερα, στην Αττική» (Συνέδριο Τμήματος Αττικής Συλλόγου Αρχιτεκτόνων (ΣΑΔΑΣ-ΠΕΑ) Μητροπολιτική Περιοχή της Αττικής: Όψεις της Κρίσης στην Πόλη και την Κατοικία και οι Αρχιτέκτονες. Μεταλλαγές στις Διαδικασίες Χωρικής Παραγωγής και Σχεδιασμού 20-22 Οκτωβρίου 2017, Κτίριο Αβέρωφ, Ε.Μ. Πολυτεχνείο, Πατησίων 42, Αθήνα)
- Φιλιππίδης, Δ., Νεοελληνική αρχιτεκτονική (Αθήνα 1984), σελ. 225.
- Τζόκας, Σπ., «Κάποτε στην Καισαριανή». Ματιές στην ιστορική διαδρομή μιας προσφυγικής συνοικίας από τη γέννησή της ως τη δεκαετία του ’80, εκδ. Θεμέλιο, 2022.