Το πρώτο κέντρο χριστιανικής λατρείας στην περιοχή βρισκόταν εδώ, στην κορυφή του λόφου των Ταξιαρχών, όπου έχουν αποκαλυφθεί κατάλοιπα τρίκλιτης παλαιοχριστιανικής βασιλικής του 5ου-6ου αιώνα μ.Χ., με μεγάλη ημικυκλική αψίδα και νάρθηκα. Τον 10ο αι., την βασιλική φαίνεται ότι διαδέχθηκε ναός στον αρχιτεκτονικό τύπο του μεταβατικού σταυροειδούς εγγεγραμμένου με τρούλο, αφιερωμένος πιθανώς στους Ταξιάρχες. Κατά μήκος του νότιου τοίχου του προστέθηκε την εποχή της Φραγκοκρατίας (13ος-15ος αι. μ.Χ.) μονόχωρο καμαροσκέπαστο παρεκκλήσιο, αφιερωμένο στον Άγιο Μάρκο, που λειτουργούσε πιθανότατα κατά το ρωμαιοκαθολικό δόγμα (το αρχιτεκτονικό σύμπλεγμα είναι γνωστό ως «Φραγκομονάστηρο»). Πολύ αργότερα, πιθανώς τον 17ο αιώνα μ.Χ., ανεγέρθηκε στη βορειοδυτική πλευρά του λόφου μονόχωρος καμαροσκέπαστος ναός αφιερωμένος στους Ταξιάρχες, ο οποίος φαίνεται ότι λειτουργούσε ως κοιμητηριακός για τις ανάγκες της Μονής Καισαριανής.
Σε όλα τα μνημεία υπάρχουν εντοιχισμένα αρχιτεκτονικά μέλη, ελληνιστικής, ρωμαϊκής και πρώιμης βυζαντινής περιόδου. Προέρχονται πιθανώς από την παλαιοχριστιανική βασιλική, αλλά και από παλαιότερα κτίσματα που υπήρχαν στην ευρύτερη περιοχή.
Οι επισκέπτες μπορούν να παρατηρήσουν, στην ανατολική πλευρά του αρχιτεκτονικού συμπλέγματος, τα ίχνη των τριών ημικυκλικών αψίδων της βασιλικής -πάνω στις οποίες εδράζονται και οι τρεις αψίδες του βυζαντινού ναού-, ενώ κατάλοιπα της βασιλικής εμφανίζονται και στη σωζόμενη απόληξη του βόρειου τοίχου του αγίου Μάρκου προς τα δυτικά.
Σώζονται, επίσης, τμήματα των τοίχων του βυζαντινού ναού, από τους οποίους ο νότιος διατηρείται στο μεγαλύτερο ύψος του. Σε αυτόν διακρίνονται οι γενέσεις των τόξων (διατηρούνται σε ύψος περίπου 3,60μ.) των ημικυλινδρικών θόλων που στέγαζαν τα δύο νότια γωνιακά διαμερίσματα του ναού, καθώς και ίχνη του τόξου που ξεκινούσε πάνω από το κεντρικό άνοιγμα του τοίχου και διαμόρφωνε την όψη της εγκάρσιας κεραίας του σταυροειδούς εγγεγραμμένου.
Το παρεκκλήσι του αγίου Μάρκου παρουσιάζει μια δομική σχέση με τον βυζαντινό ναό: εσωτερικά ο βόρειος τοίχος του, είναι ο νότιος τοίχος του βυζαντινού ναού ο οποίος έχει ρόλο αντηρίδας για τη στήριξη του θόλου του άγιου Μάρκου προς βορρά, ενώ αντιδιαμετρικά, έχουν κατασκευαστεί εξωτερικά δύο αντηρίδες, σύμφυτες με το νότιο τοίχο του παρεκκλησιού, οι οποίες παραλαμβάνουν τις προς νότο πλάγιες ωθήσεις. Στο εσωτερικό του παρεκκλησιού, διακρίνονται στην τοιχοποιία ορθογωνικές οπές οι οποίες κατά μια εκδοχή αποτελούσαν δοκοθήκες για ξύλινα δοκάρια τα οποία είτε χρησιμοποιήθηκαν για τον ξυλότυπο του θόλου, είτε αποτελούσαν την στήριξη ενός ξύλινου ταβανιού. Η στέγη επάνω από τον σωζόμενο ημικυλινδρικό θόλο θα ήταν μονόριχτη ή δίριχτη. Η κόγχη του ιερού στεγάζεται χαμηλότερα με τεταρτοσφαιρικό θόλο και ο νάρθηκας με εγκάρσια ημικυλινδρική καμάρα.
Πηγή:
Εφορεία Αρχαιοτήτων Ανατολικής Αττικής (Μονή Καισαριανής, https://www.culture.gr/el/ministry/SitePages/viewyphresia.aspx?iID=2473)
Ορεστίδης Γουλιέλμος, Φράγκου Κωνστ., Ο Άγιος Μάρκος – Φραγκομονάστηρο στο λόφο των Ταξιαρχών στον Υμηττό, Περιοδικό Αρχαιολογία, (https://www.archaiologia.gr/blog/publishig/%CE%BF-%CE%AC%CE%B3%CE%B9%CE%BF%CF%82-%CE%BC%CE%AC%CF%81%CE%BA%CE%BF%CF%82-%CF%86%CF%81%CE%B1%CE%B3%CE%BA%CE%BF%CE%BC%CE%BF%CE%BD%CE%AC%CF%83%CF%84%CE%B7%CF%81%CE%BF-%CF%83%CF%84%CE%BF-%CE%BB%CF%8C-5/)
